Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir?

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), bireyin yaşamında tehdit edici veya korkutucu bir olay sonrasında ortaya çıkan ruhsal bozukluktur. Uzun süreli psikolojik etkilerle karakterize şekilde kendini gösterir. TSSB, bireyin günlük yaşamını, ilişkilerini ve genel işlevselliğini olumsuz yönde etkiler. TSSB, yalnızca savaş, doğal afet veya kazalar gibi büyük travmalarla sınırlı değildir. Aynı zamanda duygusal, fiziksel veya cinsel istismar gibi bireysel travmatik deneyimler travma sonrası stres bozukluğuna yol açabilir.

TSSB’nin Belirtileri Nelerdir?

Travma sonrası stres belirtileri, genel anlamda flashback, kaçınma, negatif duygu ve düşünce, aşırı uyarılmışlık olmak üzere dört gruba ayrılır. Flashback yani yeniden başlama, bireyin travmatik olayı tekrar yaşıyormuşçasına tepki vermesi ve davranması halidir. O duyguyu yeniden yaşar. Kabuslar, istenmeyen anılar veya olaylar, eski travmayı tetikleyici özelliğe sahiptir. Bu tetikleyiciler ortaya çıktığında kişi aşırı yoğun tepkiler vermeye meyillidir.

Kaçınma davranışı sergilendiğinde travmayı hatırlatan yerden, insanlardan ve olaylardan uzak durma eğilimi ortaya çıkar. Negatif duygular ve düşünceler ortaya çıktığında kişi kendini suçlu hissedebilir. Yaşadıklarından dolayı utanç, umutsuzluk gibi duygular yaşar. Kişi, travma yaratan olaya dair önemli kısımları hatırlamayabilir.

Aşırı uyarılmışlık yani hipervijilans durumunda kişi sürekli tetiktedir. Bir zarar göreceği ya da aniden patlak verecek bir olay beklentisiyle kolayca irkilebilir. Huzursuzlukla birlikte seyreden uyku problemleri, öfke patlamaları ve konsantrasyon zorlukları ortaya çıkar. TSSB’nin bu belirtileri genel olarak olaydan sonraki bir aylık süre zarfında kendini gösterir. En az bir ay süreyle kişiyi rahatsız edecek boyutta tekrar eder. Belirtilerin şiddeti bazı kişilerde daha az bazı kişilerde daha çok olabilir.

TSSB Kimlerde Görülür?

TSSB, her yaştan ve her kesimden bireyde görülebilir. Bazı risk faktörleri, bu bozukluğun gelişme olasılığını artırabilir. Bu faktörler arasında travmanın şiddeti ve süresi önemli bir yere sahiptir. Uzun süreli ve tekrarlayan travmalar sonucunda TSSB oluşma riski yüksektir. Önceden ruhsal problemler yaşamış olan kişilerde; anksiyete, depresyon, diğer ruhsal bozukluklar nedeniyle TSSB ortaya çıkabilir. Travma sonrasında yeterli düzeyde sosyal destek alamayan kişilerde ortaya çıkabilir. Çocukluk travmaları da erken yaştaki travmatik deneyimlerle birlikte ilerleyen yaşlarda TSSB riskini artıran faktörler arasında yer alır.

TSSB ile Akut Stres Bozukluğu Arasındaki Farklar

Akut Stres Bozukluğu (ASB), yaşanan travmadan sonra ilk günlerde veya haftalarda ortaya çıkar. ASB, kısa süreli bir stres tepkisidir. Belirtileri genellikle 3 gün ile 1 ay arasında sürer. Eğer belirtiler bir aydan uzun sürerse ve işlevselliği ciddi şekilde etkilerse, TSSB tanısı konabilir. ASB ve TSSB arasındaki temel fark, belirtilerin süresi ve şiddetiyle ilgilidir.

TSSB Tanısı Nasıl Konur?

TSSB tanısı, bir psikiyatrist veya klinik psikolog tarafından konulur. Tanı sürecinde, DSM-5 (Amerikan Psikiyatri Birliği’nin Tanı ve İstatistik El Kitabı) kriterleri temel alınır. Çeşitli psikolojik testler ve değerlendirme araçları da tanı sürecine yardımcı olabilir.

TSSB Tedavi Yöntemleri

TSSB tedavisinde, bireyin ihtiyaçlarına göre farklı yöntemler uygulanabilir. Psikoterapi yaşanan birçok ruhsal bozukluk ya da depresyona meyilli durumlarda işe yarayan etkili tekniklerden bir tanesidir.

Psikoterapi

TSSB tedavisinde kullanılan psikoterapi tekniklerinden bir tanesi CBT yani bilişsel davranışçı terapidir. Bu yolla bireyin olumsuz düşüncelerini ve inançlarını tanıması, bunları daha sağlıklı düşüncelerle değiştirmesi sağlanır. EMDR ise kişinin yaşadığı travmanın ve olumsuz düşüncelerin etkisinden kurtulması için uygulanan bir duyarsızlaştırma ve yeniden işleme yöntemidir. Bu teknikte göz hareketleri devreye girer. Uzman terapist, danışana çeşitli göz hareketleri yardımıyla travmatik alanların işlenmesi, duygu yükünün azaltılması noktasında yardımcı olur.

İlaç Tedavisi

Antidepresanlar, özellikle seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar), TSSB belirtilerinin hafifletilmesinde etkili olabilir. İlaç tedavisi, genellikle psikoterapi ile birlikte uygulanır. Bu sayede kişinin kendini çok kötü hissettiği dönemde çift taraflı bir destek sunulur. Psikoterapiyle birlikte kullanılan ilaçlar, kişinin iyi hissetmesine yardımcı olur.

Destekleyici Yaklaşımlar

Grup terapileri, benzer deneyimleri yaşayan kişilerin bir araya gelerek birbirlerine destek oldukları toplu seanslardır. Buraya katılan diğer bireylerle etkileşim halinde olarak toplu bir iyileşme süreci desteklenir. Meditasyon, derin nefes alma egzersizleri ve yoga gibi tekniklerle anksiyetenin azaltılması sağlanır. Aileden ve arkadaşlardan gelen sosyal destek, iyileşme sürecinde önemli bir rol oynar. Bu sayede kişi kendini güvende hissederek tetikleyicilerden uzaklaşabilir.

Çocuklarda ve Ergenlerde TSSB Belirtileri

Çocuklarda ve ergenlerde TSSB belirtileri arasında alt ıslatma, parmak emme gibi regresif davranışlar yer alabilir. Yaşanan travmaların oyunlaştırılmaya başlaması TSSB’ye dair belirtiler arasında yer alır. Kabuslar ve uyku problemleri, aniden sinirlenme, korku, suçluluk ve utanç gibi duyguların ortaya çıkması, çocuklarda ve ergenlerde TSSB belirtileri arasında yer alır. Ebeveynlerin bu durumu fark etmesi halinde çocuğun psikolojik destek almasını sağlaması çok değerlidir. Öğretmenler okulda böyle bir durum fark ederse aileyle iletişime geçerek çocuğa gerekli desteğin aldırılması yönünde ön ayak olabilirler. Bu durum ne kadar erken fark edilirse TSSB’nin belirtileri ve çocuklar üzerindeki etkileri o kadar çabuk son bulabilir. Tabi yaşanan travmanın boyutuna bağlı olarak da bu süre değişiklik gösterebilir.

TSSB ve Günlük Hayata Etkileri

TSSB, iş ve okul performansından sosyal ilişkilere, fiziksel sağlıktan bağımlılık gelişimine kadar birçok alanı etkileyebilir. İşte ve okulda konsantrasyon problemlerine ve motivasyon eksikliğine neden olabilir. Kuşku ve huzursuzluk nedeniyle kişinin kendini sosyal izolasyona almasına yol açar. Yaşanan güven problemleri ve iletişim zorlukları nedeniyle bireyin günlük hayatını zorlaştırabilir. Uyku bozuklukları, baş ağrıları, mide problemleri gibi fiziksel belirtilere neden olabilir. Alkol ve madde kullanımı gibi bağımlılıklar ve riskli davranışlar oluşmasına yol açabilir. Bunlar aslında kişi için birer savunma mekanizmasıdır. Ama hem genel sağlığı hem iş yaşamını hem de sosyal ilişkileri bozucu bir etkiye sahiptir.

TSSB Hakkında Sık Sorulan Sorular

TSSB ne kadar sürer?

Tedavi edilmediğinde TSSB belirtileri aylarca veya yıllarca sürebilir. Ancak uygun tedavi ile belirtiler hafifleyebilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

TSSB sadece büyük travmalar sonrası mı gelişir?

Hayır. Her bireyin travmaya verdiği tepki farklıdır. Küçük gibi görünen olaylar bile bazı bireylerde TSSB’ye yol açabilir.

TSSB tedavi edilebilir mi?

Evet. Uygun terapi ve ilaç tedavisi sayesinde TSSB belirtileri kontrol altına alınabilir ve birey normal yaşamına dönebilir.

Çocuklarda TSSB nasıl anlaşılır?

Çocuklarda regresif davranışlar, kabuslar, oyunlarda travmatik temalar ve duygusal değişiklikler, TSSB belirtileri arasında yer alabilir. Bu durumda bir çocuk psikoloğuna başvurmak önemlidir.