Şema Terapi Nedir?

Şema Terapi Nedir?

Şema terapi, çocukluk dönemlerinde temel duygusal ihtiyaçları karşılanmayan, yeterince ilgi ve sevgi göremeyen bireylerin hatalı davranış kalıplarını tedavi etmeyi sağlayan yöntemdir. Alanında uzman psikologlar ve psikiyatristler tarafından uygulanan bir bütüncül psikoterapi tekniğidir. Şema terapi tekniği, insan yaşamını etkileyen 18 şemayı temel alır. Şemalar, hangi davranış kalıplarının neden sergilendiğine ışık tutar. Şema gelişimi, ergenlik döneminden itibaren oluşmaya başlar. Buna ilaveten şemalara eşlik eden davranış bozuklukları ve psikolojik rahatsızlıklar da ortaya çıkabilir.

Şema Terapi Nasıl Çalışır?

Herkes bebekken ve çocukken henüz bir bakım verene ihtiyaç duyduğu dönemlerde güvende hissetme ihtiyacı duyar. Sevgi ve ilgi ihtiyacı hisseder. Bu temel ihtiyaçlar karşılanmazsa çocuk yaşadığı süre boyunca ailesinde gördüğü belli şemaları kendisiyle bütünleştirir. Buna yönelik çeşitli davranış kalıpları oluşturmaya başlar. Huzurlu bir evde yetişmiş, güvende hissetmiş bireyler, sağlıklı ilişkiler kurmada daha başarılı olabilirler. Kendi hayatlarını kurma konusunda daha sağlıklı adımlar atabilirler.

Çocukken özgüveni yeterince gelişmemiş, yok sayılmış, huzursuz bir ortamda kalmış, alması gereken sevgiyi yeterince alamamış bireyler hayatına yön vermede zorlanabilirler. Ailede gördükleri sevilme şekli, onların gerçeğini oluşturabilir. Bu geçmiş yaşamla şekillenen şemalar, kişilerin hayatlarını negatif yönde etkiler. Şema terapi, geliştirilen şemaların uygulanan testler aracılığıyla tespit edilmesini, kişinin üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesini sağlar.

Şema Terapinin Faydaları

Şema, en kısa tabirle ana hattır. Şemalar, hayatı düzenleyen belli davranış kalıplarını oluşturmak için kullanılan ana hatları belirler. Zaman içinde kişi kendi vizyonunu oluştururken ailesinden aldığı değer yargılarını ve kendine olan bakış açısını kullanır. Burada anneden ve babadan gelen eleştirel ve suçlayıcı yaklaşımlar söz konusuysa çocuk, yetersiz olduğunu hissedebilir.

Aileden görülen baskıcı ve zorlayıcı tutumların her biri, çocukta onun ilerleyen yaşamını etkileyecek şemalar oluşmasına yol açar. Şema terapisi, bireyin hangi şema tiplerine sahip olduğunu tespit etmeyi sağlar. Şema terapi, bu davranışın nedenlerinin anlaşılmasını ve kişiye doğru davranış kalıbının öğretilmesini amaçlayan bir disiplindir. Şema terapi:

• Kendi kararlarınızı verebilecek özgürlüğe kavuşmanıza yardım eder.
• Kötü ve sağlıksız düşüncelerden uzaklaşarak zihinsel yorgunluğu azaltmaya katkı sağlar.
• Hayat kalitenizi bozan olumsuzlukları bertaraf ederek standartlarınızı yükseltir.
• Kişilik bozukluklarının yol açtığı psikolojik rahatsızlıkların iyileşmesine olanak tanır.
• Değersizlik hissiyle başa çıkarak özgüveninizi geri kazanmanıza yardım eder.
• İş hayatınızı düzgün bir stratejiyle organize etmenizde yol gösterici bir özelliğe sahiptir.

Şema terapi, hayatınızı kötü etkileyen şema modlarını tespit ederek bunların sizin üzerinizdeki olumsuz etkilerini yok etmeyi amaçlar. Bu modlar herkeste farklı olabilir. Bazı kişiler iş ve kariyer noktasında ve ilişkilerde zorlanırken bazıları özgüven veya öz denetim gibi alanlarda problem yaşayabilir.

Şema Terapi ile Bilişsel Davranışçı Terapi Arasındaki Farklar

Bilişsel davranışçı terapi, sıkıntı veren durumların kökenine inmek yerine bugünkü olayların etkileriyle ilgilenir. Şema terapi daha derin bir etki alanına sahiptir. Sadece bugünü ele almaz. Kişinin davranışlarını ve duygularını şekillendiren çocukluk dönemine giderek o dönemde oluşturduğu şemaların hayatındaki etkisini tamir etmeye yönelik bir çalışma sürecini içerir. Geçmişte ebeveynleriyle ya da bakım verenleriyle sağlıklı ilişkiler kuramamış kişilerin duyduğu rahatsızlığı buna neden olan kök sebebe inerek değiştirmeyi hedefler.

Şema Terapiye Göre 18 Temel Şema ve Anlamları

Psikolojide şemalar, kişilerin hayatlarını etkileyen temel motivasyonları anlamak ve bunları düzeltmek için bir temel teşkil eder. Şema terapiye göre kişinin hayatını şekillendiren 18 şemayı oluşturan 5 alan bulunur.

Şemalar nelerdir?

• Birinci Şema Alanı / Kopukluk ve Reddedilme Alanı: 1. Terk edilme şeması, 2. kuşkuculuk–kötüye kullanma şeması, 3. duygusal yoksunluk şeması, 4. kusurluluk–utanç şeması, 5. sosyal izolasyon–yabancılaşma şeması.
• İkinci Şema Alanı / Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı: 6. bağımlılık/yetersizlik şeması, 7. dayanıksızlık şeması, 8. yapışıklık şeması, 9. başarısızlık şeması.
• Üçüncü Şema Alanı / Zedelenmiş Sınırlar Alanı: 10. haklılık şeması, 11. yetersiz öz denetim şeması.
• Dördüncü Şema Alanı / Başkalarına Yönelimlilik Alanı: 12. boyun eğme/geri çekilme şeması, 13. kendini feda etme şeması, 14. onay arama şeması.
• Beşinci Şema Alanı / Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama Alanı: 15. karamsarlık şeması, 16. duyguları bastırma şeması, 17. yüksek standartlar şeması, 18. cezalandırıcılık şeması.

Şema terapi alanında çalışan, işinin ehli profesyonellere başvurarak bu şemaların sizdeki olumsuz etkilerinden kurtulabilirsiniz.

Şema Modları: Sağlıklı ve Sağlıksız Zihin Durumları

Şema modları mevcut durumunuzu gösteren, ruh halinizi analiz etmeye yardımcı kodlardır. Burada 4 tane şema modu bulunur. Bu modlar şu şekilde listelenmiştir:

• İçsel / İçgüdüsel Çocuk Modları: İncinmiş, dürtüsel kızgın çocuk modları olarak kabul edilir. Burada güvenlik duygusu, bakım ve özerklik gibi kavramlar tam olarak gelişmemiştir. Çocuk modları korku temelli, çaresizlik ve öfke gibi yoğun duyguların da yer aldığı şemaları kapsar.
• Uyum Bozucu Başa Çıkma Modları: Genel olarak kaçıngan/korungan, boyun eğici/teslimci, aşırı telafici çocuk olmak üzere isimlendirilir. Sağlıksız başa çıkma yollarına aşırı şekilde başvurulan moddur. Korkuyu ve kaygıyı önleme motivasyonu ön plandadır.
• İşlev Bozucu Başa Çıkma Modları: İşlev bozucu şemalar arasında cezalandırıcı veya talepkâr ebeveyn modları yer alır. Bağlanma figürlerinin olumsuz taraflarıyla içselleşme söz konusudur. Bu bağlanma figürleri arasında anne, baba, akrabalar, öğretmenler ve arkadaşlar yer alabilir.
• Sağlıklı Modlar: Sağlıklı modlar arasında mutlu çocuk, sağlıklı yetişkin yer alır. Sağlıklı sosyal ağların geliştiği ve kişinin olması gereken hayat standartlarına ulaştığı moddur.

Şema Terapi Kimler İçin Uygundur?

Şema terapi, çocukluk döneminde yeterli şefkati ve sevgiyi alamamaktan ya da koşullu sevilmekten kaynaklı yanlış inançları düzeltmek üzerine çalışır. Bu yanlış inançlar neticesinde oluşan psikolojik rahatsızlıklar da şema terapi aracılığıyla tedavi edilebilir. Birey tedavi için başvurduğunda onun şema terapiye uygun olup olmayacağına karar verecek olan kişi, psikoterapisttir. Şema terapi, davranış bozukluğu bulunan ve çocukluk dönemine dair problemleri nedeniyle bugün hala zorluk yaşayan kişiler için uygundur.

Terapide Hangi Teknikler Kullanılır?

Şema terapide 4 ayrı teknik kullanılır. Bunlar bilişsel, ilişkisel, duygusal, davranışsal tekniklerdir. Her bir teknik kişinin yaşamında onu etkileyen alanların sağlıklı bir hale gelmesini amaçlar. Bilişsel teknikler, terapistin kişinin herhangi bir zararlı davranış ve düşünce kalıbına sahip olup olmadığını tespit etmesini sağlar. Tutarlı ve tutarsız yaşam deneyimlerinden yola çıkarak varsa doğru çalışmayan düşünce kalıpları yerine sağlıklı ve günlük hayata uygun düşünce kalıplarını öğretmek üzere çalışır.

Duygusal tekniklerde, kişinin çocukluk döneminde onu zorlayan olaylar ve durumlar anlaşılmak istenir. Buna yönelik olarak belli rollerin ve imgelemelerin gücünden yararlanılır. Bu sayede imgelere karşılık gelen şemaların yarattığı duyguların anlaşılması ve bunların dönüştürülmesi amaçlanır. Kişinin çocukluk döneminde eksik kalmış olan ihtiyaçlarının tamamlandığı duygusunu oluşturmak hedeflenir.

İlişkisel teknikler, şemaların ilişkileri nasıl etkilediğini anlamaya yöneliktir. Kişinin ilişkilerini etkileyen bu şemaların günlük hayata nasıl adapte edilebileceğini öğretmeyi amaçlar.

Davranışsal teknikler ise şema terapi uygulamalarında kişinin hayatını değiştirebilmesinde önemli bir yere sahiptir. Davranış kalıplarını değiştirerek daha sağlıklı bir hayat sürmeyi öğretir. Mevcut hatalı davranış kalıplarına yol açan şemaların değiştirilmesini ve sağlıklı davranış kalıplarının nasıl geliştirileceğini öğretmeye odaklanır.

Şemaların Oluşum Kaynağı: Çocukluk ve Aile Dinamikleri

Şemalar, kişinin kendi hayatına ve hak ettiklerine dair belirlediği çarpık inanç kalıplarıdır. Bu şemaları oluştururken kişi, en yakınındakileri temel alır. Ailesi onu şartlı sevdiğinde birisinin onu sevmesi için fazlaca fedakarlıkta bulunması gerektiğini düşünebilir. Herkesin aile içinde yaşadığı olaylar farklılık gösterdiği için herkeste gelişen yanlış davranış kalıpları da farklıdır. Hangi şema pekiştirildiyse kişi buna yönelik davranış kalıpları oluşturur.

Şema Teslimi, Kaçınma ve Aşırı Telafi Davranışları

Şemalar teslim olma, kaçınma, aşırı telafi olmak üzere üç ayrı yöne sahiptir. Bu şemalardan bazıları ve şema davranışlarına örnekler yer alır:

1. Kopukluk ve reddedilme alanında bulunan şemalar güvenli bağlanma ihtiyacı karşılanmamış bireylerde ortaya çıkar. Güven duygusunun sağlıklı gelişmediği, huzur ve sevgi ortamının olması gerekenden farklı olduğu ev ortamlarında gelişirler:

• 1. Terk edilme şeması geliştiren kişiler, şemaya teslim olduklarında uzun soluklu ilişkiler sürdürmekte zorlanırlar. Evine bağlı olmayan eş ya da güven vermeyen partner seçmeye meyilli olurlar. Hayatlarındaki kişiye güvenmekte sorun yaşayabilirler. Aşırı telafi etme çabası, eşine ya da partnerine aşırı yapışık davranma şeklindedir. Partnerlerini sürekli kontrol etme ihtiyacı duyabilirler.
• 2. Kuşkuculuk ve kötüye kullanma şemasına sahip olanlar kendini kandıracak, dolandıracak kişilerle arkadaşlık edebilirler. Kendisiyle ilgili sırları kimseye söylemek istemezler. Diğer insanlardan zarar görebileceklerine inanırlar.
• 3. Duygusal Yoksunluk Şeması: Bu şemayı geliştiren kişiler, duygusal ihtiyaçlarının karşılanmayacağı ve sevilmeyeceği düşüncesine kapılır. Şemaya teslim olmayı seçtiklerinde duygusal olarak soğuk ve empatiden uzak eş seçmeye meyilli olurlar. Kaçınmayı seçtiklerinde duygusal ilişkilerden uzak durmayı tercih edebilirler. Aşırı telafi etme eğiliminde olurlarsa partnerlerine karşı aşırı talepkâr olabilirler.
• 4. Kusurluluk–Utanç Şeması: Kişi teslim olmayı tercih ederse kendisinin değersiz olduğunu düşünür. Kendisi gibi davranırsa sevilmeyeceğini hissettiren partner seçiminde bulunurlar. Şemadan kaçınma davranışı geliştirirlerse birilerinin kendisine fazla yaklaştığında onu tanıdığında sevmeyeceği düşüncesine kapılırlar. Şemayı aşırı telafi etme durumunda kendilerini kusursuz görürler, etrafındaki kişileri acımasızca eleştirirler.
• 5. Sosyal İzolasyon–Yabancılaşma Şeması: Bu şemayı geliştiren kişiler kendi farkındalıklarına odaklanarak şemaya teslim olabilirler. Sosyal izolasyon şemasına sahip olan kişiler kendilerini toplumdan farklı görürler ve içinde yaşadıkları topluma ait olmadıklarını hissederler.

2. Zedelenmiş özerklik ve performans şemasına sahip olanlar engellerle mücadele konusunda zorlanırlar. Bu şemayı geliştiren kişiler muhtemelen fazlaca küçük düşürülmüş ve aşağılanmış, yetersiz hissettirilmiş, bağımlılığı teşvik edici ya da aşırı koruyucu davranışlara maruz kalmıştır.

• 6. Bağımlılık Şeması: Bağımlılık şeması geliştiren kişiler kendi başlarına kalmakta zorlanırlar. Karar verirken büyük zorluk yaşarlar. Birinin fikrini almak zorunda hissederler. Tek başlarına kaldıklarında karar veremez ve bu onları çaresiz hissettirir. Şemaya teslim olanlar, sürekli başkalarına fikir danışırlar. Şemadan kaçınma durumunda birilerine bağımlı olduğu için aile evinden ya da yaşadığı kişilerin yanından ayrılıp kendi evine çıkamazlar. Aşırı telafi etme durumunda destek almaları gereken zamanlarda bile başkalarına sormadan kendi başına karar verirler.
• 7. Dayanıksızlık Şeması: Felaket senaryoları üretmeye meyilli olan kişilerdir. Kalp krizi geçirmekten, terör saldırısına maruz kalmaktan, asansörde mahsur kalmaktan korkabilirler. Şemaya teslim olan kişiler, felaket haberlerini sürekli takip etme eğiliminde olabilirler. Şemadan kaçınma durumunda gideceği yerin güvenliğinden emin olmadığında oraya gitmemeye karar verebilirler. Çok riskli bölgelere tek başına giderek şemayı aşırı telafi etme davranışı sergileyebilirler.
• 8. Yapışıklık Şeması: Bir ya da birden çok kişiye, muhtemelen anneye ve babaya bağımlılık durumunu yansıtır. Kişiler, kendini bu insanlardan ayrı olarak düşünemez. Bu durum, sosyallikten uzaklaşmaya kadar varabilir. Şemaya teslim olma durumunda her şeyin bağımlı olunan kişiyle paylaşılması eğilimi ortaya çıkar. Şemadan kaçınma durumunda insanlardan uzaklaşma eğilimi görülür. Şemayı aşırı telafi etme durumunda kişi, başkalarına aşırı asi tavırlar içinde bulunur.
• 9. Başarısızlık Şeması: Kişi çocukken başarısız olarak kodlanmışsa, her zaman başarısız olacağına inanır. Şemaya teslim olma durumunda başarısızlığı kabul eder ve yaptığı hiçbir işe yeterince özen göstermez. Aşırı telafi etme isteği söz konusu olduğunda kendini hak ettiğinden çok daha yüksek bir konumda görebilir.

Şema Terapi Süreci ve Seans Yapısı

Psikolojik şemalar testi yapıldıktan sonra kişinin hangi şemaları geliştirdiği tespit edilir. Bu şemalara yönelik hangi davranış kalıplarını oluşturduğu anlaşılır. Neticede sağlıklı davranış geliştirme süreci desteklenir. Terapi süreci, yaşanan rahatsızlığın boyutuna göre herkes için farklılık gösterir. Bu süreç, kişinin gösterdiği gelişime paralel olarak seyreder.

Kişisel Gelişimde Şema Terapi Kullanımı

Kişisel gelişimde şema terapi kullanımı, hatalı ve kişinin hayatını olumsuz etkileyen davranışların ortadan kalkmasına katkı sağlar. Şemalar kişiyi kendini ispatlama, görülme isteği, değer görme arzusu gibi birçok yönden rahatsız eden davranış kalıplarına sürükler. Kişinin yaşamını kötü şekilde etkileyen bu uyumsuz şemalar, terapi sürecinde tespit edilir; yerlerine uyumlu davranışlar koyulması hedeflenir. Bu yolla, sağlıklı ilişkiler kurma, iyi bir kariyer inşa etme, aile içi ilişkileri düzenleme gibi birçok alanda kişinin gelişim sürecine rehberlik edilir. Siz de kendinizde bu şemaların bulunduğunu düşünüyorsanız şema terapi, EMDR terapi ve bilişsel davranışçı terapi gibi desteklerle yaşamanızı düzene sokabilirsiniz.