Çocuklarda Özgüven Gelişimi

Çocuklarda Özgüven Gelişimi Nedir ve Neden Bu Kadar Önemlidir?

Çocuklarda özgüven gelişimi, çocuğun kendi sorumluluklarını yerine getirmesi, sosyalleşmesi ve sağlıklı bir şekilde bireyselleşmesi için olmazsa olmazlardan biridir. Gelişim psikolojisinde önemli bir yere sahip olan özgüven, çocuğun ailesinden sağlıklı şekilde ayrışarak kendi özel alanını tesis etmesini mümkün kılar. Sosyal hayatında başarılı ilişkiler kurmasından iyi bir iş hayatına sahip olmasına kadar birçok alanda etkilidir.

Özgüveni yüksek olan çocuklar, kendi fikirlerini rahat şekilde ifade edebilirler. İnsanlarla rahat bir şekilde iletişim kurabilirler.Özsaygı ve kendini sevme konusunda da çocuğun kendine olan güveni kilit bir noktaya sahiptir. Burada ebeveynlerin tutumu, çocuğun bebeklikten çocukluğa ve genç yetişkin döneme geçerken karakter gelişimi, kişilik yapısı üzerinde etkilidir.

Fazla eleştirel ebeveyn ile büyüyen çocuklarda mükemmeliyetçilik ve bir şeyleri sürekli eksik yapıyormuş hissi ön plandadır. Aşırı koruyuculuk da çocuğun kendi başına hareket etmesini zorlaştıran bir durumdur. Çocuk her iki durumda da kendi kararlarına güvenemez. Sanki birinden onay alması gerekiyormuş gibi hisseder. Bu durum sadece küçükken değil, yetişkinlik sürecinde de kendi başına alması gereken kararlarda onu zorlamaya devam eder.

Özgüven Eksikliğinin Belirtileri: Çocuğunuzun Sinyallerini Doğru Okuyun

Çocuklarda özgüven eksikliği belirtileri arasında şunlar yer alır:

• Arkadaşlık kurmakta zorlanır.
• Kendini ifade edemez.
• Kendi fikirlerini rahat bir şekilde söyleyemez.
• Reddedilme korkusu yaşadığı için hayır diyemez.
• Kabul görmek için çevresindekilerden onay alması gerektiğine inanır.
• Sevilmek için sürekli arkadaşları ve ailesi için fedakârlık yapmaya çalışır.
• Sessiz ve içine kapanık bir yapıya sahiptir.
• Zorbalığa uğradığında karşı koymakta güçlük çeker.

Çocuklarda özgüven gelişimi, ailenin desteğiyle ve çocuğun yaptığı olumlu davranışları pekiştirme yoluyla sağlanabilir. Çocuğun kendini ifade edebilen bir birey olması için ona alan tanımanız son derece önemlidir. Her şeyden önce onu bir birey olarak tanıyıp ev içinde söz hakkı olmasına olanak sağlamalısınız. Aksi takdirde baskıcı bir tutum, çocuğun dışarıda kendini ifade edemeyen, koruyamayan, saldırılara açık hale gelmesine neden olur.

Farklı Yaş Gruplarında Özgüven Gelişimi Nasıl Desteklenir? (3-6 / 7-12 / Ergenlik)

Pozitif ebeveynlik, çocuklarda özgüven gelişimini destekleyen en önemli unsurlar arasındadır. Özgüveni yüksek olan ebeveynler çocuklarına bu konuda iyi bir örnek teşkil eder. Kendine güveni olan ebeveynler, bunu çocuklarına da rahatlıkla hissettirebilirler. 3-6 yaş arasındaki bir çocuğun özgüveni, aynı zamanda ailenin çocuğa olan tavrıyla gelişir. Yapabildiği şeyleri, çaba sarf ettiği ve ilerlediği durumları takdir etmek çocuğun başarılı bir birey olma yolunda sağlam adımlar atmasını destekler. Yer yer ebeveynlerin de hata yapabildiğini görmesi, çocuğun herkesin hata yapabileceği inancını kabul etmesini sağlar. Önemli olan hatanın telafisidir.

7-12 yaş çocuklarda özgüven gelişimi, okul başarısı, kendini ifade edebilme, alışveriş yapabilme gibi alanlarda etkisini gösterir. Yakındaki bir markete gidip gelebilme, para yönetimi yapabilme, sosyal ortamlarda rahat bir şekilde ilişki kurabilme becerileri özgüven gelişimiyle yakından ilgilidir. Bunları yapabilen çocuklar, hayatlarını daha fazla güven içinde ve huzurla yönetebilirler. Korku ve kendinden emin olamama hali ise çocukların hayatta yapabilecekleri şeylerden uzak durmalarına neden olur.

Ergenlik döneminde özgüven de son derece önemli bir konudur. Ergenlikte hormonal, fiziksel ve ruhsal değişimler meydana gelir. Bu süreçte, yüzde çıkan sivilce, erkek çocuklarında seste değişim, kız çocuklarında süslenmeye merak gibi birçok faktör devreye girer. Karşı cinsi beğenme ve kendini beğendirme isteği ön plana çıkar. Çocukların bu dönemde de arkadaşlarıyla sağlıklı ilişkiler kurması için fiziksel görünümlerinden ziyade ruhsal gelişimlerine önem vermeleri gerekir. Evde fiziksel görünümleriyle ilgili eleştiride bulunmak, dışarıda da bu tarz eleştirilere açık hale gelmelerine neden olur. Dışarıda böyle bir eleştiri aldıklarında o durumu içselleştirmemeleri, duygusal olarak etkilenmemeleri için onlara kendileriyle barışmayı öğretmelisiniz. Kendisiyle alay eden kişilere karşı net bir duruş sergileyerek gereken cevabı verebilmesi çocuğun aynı zorbalığa maruz kalma ihtimalini azaltır.

Çocuğunuzun yanlışlarını eleştirmek yerine onları nasıl düzelteceğine odaklanmasını sağlamanız gerekir. Bu sayede çocuklarda özgüven gelişimi çok daha kolay bir şekilde gerçekleşir. Çocuk, bir problemle karşılaştığında onu nasıl çözeceğini daha kolay bulur. Probleme odaklandığınızda çocuğun sadece üzülmesine ve oraya takılıp kalmasına sebep olabilirsiniz. Onları becerilerini överek, potansiyeli olan alanlara yönlendirerek, başarılı oldukları işler yapmaları yönünde destekleyebilirsiniz. Bu, aynı zamanda kendilerine olan güvenin daha da artmasını sağlar.

Ebeveyn Tutumlarının Özgüven Üzerindeki Etkisi: Yıkıcı ya da Yapıcı?

Özgüvenli çocuk yetiştirme yolları arasında annenin ve babanın desteği oldukça önemli bir yere sahiptir. Çocuğun, yanlış yapsa da annesi ve babası tarafından sevildiğini bilmesi çok önemlidir. Bu durumda, hataya odaklanıp kalmak yerine bu durumu telafi etme şansı üzerine odaklanır. Problem çözme becerisi gelişen çocuklar, bağımsızlık becerilerini çok daha rahat bir şekilde kazanırlar. Ebeveynlerin olumlu tutumu özgüven üzerinde şu etkilere sahip olur:

• Çocuk, hata yaptığında kendini sorgulamak yerine çözüme odaklanır.
• Kendini ifade etme becerisi gelişmiştir.
• İnsanlar içinde rahat bir şekilde konuşabilir, fikrini beyan edebilir.
• Problem çözme becerisi geliştiği için okul başarısı daha yüksektir.
• Arkadaşlarıyla sağlıklı ilişkiler kurar.
• Bir konuda düşüncesini söylemekten korkmaz.
• Sadece onay almak için istemediği şeylere evet demez.
• Reddedileceğini bilse bile kendi doğrusunu savunabilir.

Bütün bu özellikler, çocuğu manipülasyondan ve duygu sömürüsünden korur. Sağlıklı bir birey olarak kendisi gibi insanlarla ilişki içinde olur. Biten ilişkilere takılıp kalmak yerine önüne bakar. İlerlemeye ve öğrenmeye açıktır. Gerektiği yerde hata yaptığını kabul eder ve sorumluluğunu üstlenmeyi bilir.

Ebeveyn davranışlarının çocuk özgüveni üzerindeki olumsuz etkisi şunlardır:

• Ebeveynleri tarafından negatif tutuma maruz kalan çocuklarda içe kapanıklık ve çekingenlik görülür.
• Çocuk, arkadaşları tarafından dışlanabilir.
• Zorbalığa maruz kalabilir.
• Ailenin onayı olmadan kendi başına karar veremez.
• Markete ya da herhangi yakın mesafede bir yere gitmeye korkabilir.
• Arkadaşlık ilişkisi kurmakta zorlanır.
• Kalabalık içine girmekten çekinir.
• Kalabalık içinde bir performans sergilemek onun için çok zordur.
• Sınıfta parmak kaldırıp söz almaya çekinebilir.
• Yanlış yapmaktan korkar.
• Suçlanmaktan korktuğu için yalan söyleyebilir.

Çocuğun Özgüvenini Zedeleyen Yaygın Hatalar

Çocuğun sosyal duygusal gelişim sürecinde özgüvenini zedeleyen yaygın hatalar arasında şunlar yer alır:

• Çocuğun sürekli eleştirel ebeveyn tavrına maruz kalması,
• Çocuğun pozitif davranışlarını övmek yerine sadece negatif davranışlarının eleştirilmesi,
• Çocuk yanlış yaptığında ona kızılması ve problem odaklı bir yaklaşım sergilenmesi,
• Çocuk yanlış yaptığında suçlayıcı bir tavır takınılması,
• Çocuğa yeterli ilginin ve sevginin verilmemesi,
• Bir hata yaptığında sevilmediği hissinin verilmesi,
• Dersleri düşük olursa bu yüzden çocuğa kızılması,
• Çocuk sadece doğru davranışlar sergilerse ona yakınlık ve ilgi gösterilmesi,
• Çocuk ilerleme gösterse bile en mükemmeli yapması gerektiği algısının vurgulanması (Okulda zayıf gelen bir dersini yükseltmesine rağmen en yüksek notu almasının beklenmesi vb.)

Bütün bunlar, çocuğun yalnız hissetmesine, hata yaptığında aileden destek göremeyeceğine inanmasına sebep olur. Hata yaptığında ebeveynlerinin ona kızması ve onu suçlaması, çocuğun yalan söyleme alışkanlığı edinmesine yol açabilir. Yeterince ilgi gösterilmemesi ise çocuğun duygusal olarak açlık yaşamasına ve sevilmek için dışarıdaki insanları sürekli memnun etmeye çalışmasına yol açabilir. Desteklenen ve sevilen bir çocuk ise bazı kişilerin kendini sevmemesini kabul edebilir. Hatalarıyla barışabilir. Yapamadığı şeyleri kabullenip bu yüzden suçluluk hissetmez.

Özgüveni Artıran 8 Basit ve Etkili Yöntem (Evde Uygulanabilir)

Çocuklarda özgüven gelişimi, kendilik algısı oluşturmalarına da yardım eder. Yani kendilerinin değerli bir birey olduğunu kabullenip herkesin her isteğini yerine getirmek zorunda olmadıklarını anlarlar. Kendilerini olduğu gibi seven insanlarla bir araya gelmeyi tercih ederler.

Çocuklarda özgüven nasıl geliştirilir?

Çocuklarda özgüven geliştirmek için evde şu 8 basit adımı uygulayabilirsiniz:

• Çocuğunuzla yakın ilişki içinde olun. Sohbet edin, fiziksel temas kurmaktan kaçınmayın. Stresli hissettiği zamanlarda ona sarılın. Duygularını ifade etmesine izin verin.
• Suçlamadan dinleyin. Onu dinlemeye ve anlamaya zaman ayırın. Yaşadığı zorlukları, kaygılarını, başaramama korkusunu ifade etmesine izin verin. Buna karşılık ona olumlu geri bildirimlerde bulunun. Bir sunum yapacağı zaman topluluk önünde tutulup kalmaktan korkuyorsa bunun çok normal olduğunu anlamasını sağlayın. Önce heyecan duygusunun normal olduğunu anlaması gerekir. Sonrasında heyecanı kontrol altına alabileceği basit bir nefes tekniği uygulamasını söyleyebilirsiniz. Burundan nefes alıp ağızdan vererek bunu birkaç dakika boyunca uygulayarak heyecanını azaltabileceğini öğretebilirsiniz. Yeterince çalışırsa sunumu başarıyla yapabileceğini, destek almak isterse sizin orada olduğunuzu bilmesi önemlidir.
• Yaşadığı bir sorunda en kötü ne olabileceğini birlikte değerlendirin. Korkusunu açığa çıkarmasına izin verin. Size anlattığı korkularının ve kaygılarının altında hangi nedenin yattığını anladığınızda bunun üzerine gitmek daha kolay olur. Çocuğun korktuğu durumu yaşaması halinde ortaya çıkabilecek her sonuç için farklı ihtimaller olduğunu ve hiçbirinin de dünyanın sonu olmadığını anlamasını sağlayın.
• Evde bazı konularda size yardım etmesini isteyin. Yaptığı işler sonucunda: “Bugün bana çok yardımcı oldun. Bunu tek başıma yapmam zor olacaktı. Desteğin benim için çok önemliydi.” gibi ifadelerle kendini iyi hissetmesine yardımcı olun.
• Çocuğunuzun olumlu düşünmesine yardım edin. Onunla hayal kurma saatleri yapın. Korktuğu şeylerin aslında iyi ihtimallerini kafasında canlandırmasına izin verin.
• Hata yapmasına olanak tanıyın. Her hatasını düzeltmeye çalışmayın. Bazı konuları deneyerek anlamasına izin verin.
• Hayal kırıklığı yaşadığında bununla nasıl başa çıkacağını anlamasına yardım edin. Bir arkadaşı kalbini kırdığında sizinle dertleşmesine izin verin. Yaşadığı hayal kırıklığını anladığınızı hissettirin. Bu durumun birçok kişinin başına geldiğini anlamasını sağlayın. Ona: “Ama sen de böyle yapmasaydın, hayal kırıklığına uğramazdın.” diyerek suçlamayın. “Ben sana demiştim.” demek yerine bunların yaşanabileceğini, zamanla kime güvenip kime güvenemeyeceğini daha iyi anlayabileceğini ifade edin.
• Çocuğunuz bir sanatsal çalışma ya da yemek yaptığında onun yaptığını herkese anlatarak çabasını övün. Böylece kendini değerli hissetmesine yardım edebilirsiniz.

Bir çocuğun değerli hissetmesi, kendine olan güvenini geliştirmekte son derece önemli faktörler arasındadır. Özgüvenli çocuk yetiştirmek için onun yerine karar vermekten, onu her şeyden korumaya çalışmaktan ya da sürekli eleştirmekten vazgeçmeniz gerekir. Onun da kendi kararları olduğunu, hata yapacağını, zamanla doğruyu öğreneceğini kabul ederek kendi seçimlerini yapmasına olanak tanımalısınız.

Aşırı Özgüven, Gerçek Özgüven ve Özsaygı Arasındaki Farklar

Çocuklarda özgüven gelişimini desteklerken çocuğun her yaptığının mükemmel olduğunu vurgulamamaya da özen göstermelisiniz. Bazen yanlış yaptığında olsun, ben senin yerine hallederim, demekten kaçınmalısınız. Çocuk bu sefer: “Ben hata da yapsam nasıl olsa ailem bunu benim yerime düzeltir.” düşüncesine kapılabilir. Bu da aşırı bir özgüvene yol açabilir. Çocuk, sürekli başkalarından üstünmüş gibi yetiştirilirse toplum içinde herkese tepeden bakan narsistik bir eğilime sahip olabilir. Evde her işi kolaylaştırılmış bir çocuk da sosyal ortamda yaşadığı zorluklarla başa çıkamaz. Bu durum onu bir melankoliye sürükleyebilir.

Gerçek özgüven ise çocuğun kimseye büyüklenmeden, diğer insanlar kadar kendisinin de değerli olduğunu düşünerek yaşamasını sağlar. Toplum içinde kendini kimseden aşağıda görmez. Okulda ve sosyal hayatında çeşitli etkinliklerde rahat bir şekilde rol alabilir.

Gerçek özgüven ve özsaygı farkı da önemlidir. Özsaygı, özgüvene bağlı olarak gelişen ve kişinin kendine değer vermesi, kendine saygı duyması durumudur. Özsaygısı yüksek olan kişi, farklı fikirlere açık olur. Çocuk, özsaygısı geliştiğinde kendini tanır ve olduğu gibi kabul eder.

Özgüven Sorunlarında Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Çocuk gelişiminde olumlu pekiştirme, özgüven gelişimi açısından önemli bir destektir. Aile çocuklarda özgüven gelişimi konusunda destekleyici bir tavır içinde olsa da bazen uzman desteği almak gerekebilir. Aileler, çocuklarının iyiliği için hareket eder ama onlara zarar veren davranışlar yaptıklarının farkına varamayabilirler. Bir hatası yüzünden çocuğuna kızan ebeveynler, onların dışarıda zor durumda kalmaması için böyle davrandıklarını söyleyebilirler. Ancak bu durum, çocuğun hata yapmaktan korktuğu için bazen adım atmaya da korkmasına yol açar. Aile içi desteğin yeterli olmadığı ya da ailenin kendi içinde çözemediği durumlarda profesyonel yardım alınması yarar sağlayabilir. Bu nedenle gerektiğinde psikolojik destek almayı da ihmal etmemelisiniz.