Disleksi Nedir?

Disleksi, belli becerilerin gelişimini olumsuz etkileyen bir öğrenme bozukluğu olarak tanımlanabilir. Disleksi sorunu yaşayan çocuklar, okuma ve yazma becerilerini geliştirme noktasında diğer çocuklara göre ciddi bir zorluk yaşayabilir. Okuma-yazma süreçlerinde öğrenme güçlüğü çeken çocuklarda, disleksiden şüphelenilebilir. Ancak başka belirtiler de söz konusu olabileceği için kesin tanı için uzman bir psikiyatriste başvurulmalıdır. 

Disleksili çocuklarda, beynin bilgi işleme ile alakalı bölümlerinde farklılık vardır. Ayrıca hafızalarına ilişkin bir problem de olduğu için öğrenme sürecinde sıkıntılar ortaya çıkması muhtemeldir. Ayrıca organizasyon becerileri de zayıf olabilir. 

Disleksi her ne kadar bir öğrenme bozukluğu olsa da bazı disleksili bireylerde, farklı becerilerde üstün bir yetenek gelişimine rastlanır. Bazı disleksi tanısı almış bireylerde; görsel sanatlarda üstün yetenek, dikkat çekici seviyede muhakeme becerileri ve yaratıcı çalışmalarda başarı gibi kabiliyetler olabilir. Bunun en büyük kanıtı ünlü bilim insanlarının ve sanatçıların disleksi problemi yaşamış olmasıdır.

Albert Einstein, Stephan Hawking, Thomas Edison gibi bilim insanları, çocukluk yıllarında disleksi nedeniyle bazı problemler yaşamıştır. Leonardo da Vinci, John Lennon ve Pablo Picasso gibi sanatçılar da bu rahatsızlığın yol açtığı sorunlarla yıllarca boğuşmuştur. Buradan da anlaşılacağı üzere disleksi bir zekâ geriliği problemi değildir. Aksine bu rahatsızlığa sahip bireyler arasında üstün zekâlı olanlar da vardır. 

Disleksiye İlişkin İstatistikler

Disleksinin yaygınlığını anlamak için bazı istatistiklere bakmak gerekir: Uluslararası Disleksi Derneği tarafından açıklanan istatistikler şu şekildedir:

  • Disleksi dünya nüfusunun %5 ila 10’luk bir kısmını etkiler. 
  • Erkeklerde disleksi görülme sıklığı daha fazladır.
  • Disleksili dört çocuktan yalnız biri doğru psikolojik desteğe ve ebeveyn-öğretmen desteğine ulaşabiliyor.

Disleksi olmasına rağmen bunun farkında olmayan pek çok kişi vardır. Disleksi olan bireylerde DEHB(dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) gibi farklı rahatsızlıklar da görülebilir. Ayrıca kaygı, depresyon gibi psikolojik rahatsızlıkların görülme ihtimali de diğer kişilere göre daha yüksektir. 

Disleksi Belirtileri

Disleksi belirtileri her çocukta ve yetişkinde farklı olabilir. En yaygın görülen belirtiler, okumayı ve yazmayı öğrenme sürecinde güçlük çekilmesidir. Harflerin birbiri ile karıştırılması, harfleri hatırlamada güçlük çekme gibi zorluklar söz konusudur. “Disleksi nasıl anlaşılır?” diye merak edenlerin en fazla araştırdığı konulardan biri okul çağından önce rahatsızlığın tespit edilip edilemeyeceğidir. Siz de okul çağından evvel disleksinin nasıl anlaşılacağını merak ediyorsanız erken dönem belirtilerini öğrenmelisiniz. 

Okul Öncesi Dönemde Disleksi Belirtileri

Okul öncesi dönemde ortaya çıkan bazı belirtiler disleksiye işaret edebilir:

  • Anaokuluna ya da kreşe devam eden çocuklar; tekerlemeleri, şarkıları öğrenme konusunda zorluk yaşayabilir. 
  • Odaklanma sorunları, hareketsizlik, harfleri öğrenmede güçlük yaşanır. 
  • Disleksili çocuklarda geç konuşma, konuşurken kelimeleri birbirine karıştırma gibi problemler olabilir. 
  • Birden fazla talimat aldıklarında bu talimatları yerine getirmekte güçlük çekerler. 
  • İsim unutma problemi yaşayabilirler. 

İlkokul Çağında Disleksi Belirtileri

İlkokul çağında disleksi belirtileri her çocukta aynı şekilde ortaya çıkmaz. Bazı çocuklar, okuma-yazma konusunda zorluk çekerken farklı alanlarda önemli başarılar sergileyebilir. Disleksili bir çocuk yaşıtları gibi okuyup yazmakta zorluk yaşar. B-D, N-U gibi benzer görüntüye sahip harfleri sıklıkla karıştırırlar. Yazı yazarken harfleri ters çevirerek ya da farklı biçimlerde yazmaları mümkündür. Bunun nedeni harfleri algılayış biçimlerinin farklı olmasıdır. Ayrıca okuma sırasında harfleri, heceleri ve kelimeleri atlarlar. 

Disleksili çocuklar matematik dersinde de zorluk çekerler. Ayrıca zamanı takip etme; ayları, günleri ve mevsimleri bilme noktasında da sıkıntılar yaşayabilirler. Toplama, çıkarma ve çarpma işaretlerini birbirlerine karıştırmaları mümkündür. Sayıların, haftanın günlerinin sıralamasını karıştırmaları gibi durumlar söz konusu olabilir. Dün, yarın ve bugün ifadelerini yersiz biçimde kullanabilirler. El becerilerinde, yönleri öğrenmede güçlük yaşarlar. 

Yetişkinlerde Disleksi Belirtileri

Yetişkinlerde disleksi belirtileri, çocuklardaki belirtilere benzer yapıdadır. Disleksili bir yetişkinin okuma yazma becerilerinde ciddi bir farklılık olabilir. Bu sorunu yaşayan bireyler sesli okuma aktivitelerine katılmakta çekingen davranır. Yazma ile ilgili sorunlar yaşanması da mümkündür. Kişi adlarını, bazı kelimeleri yanlış bir şekilde söyleme, olayları özetleyememe, yabancı dil öğrenme sürecinde güçlük, matematik becerilerde zayıflık gibi belirtiler; yetişkinlik dönemindeki dislekside söz konusu olabilir. 

Disleksi Nedenleri

Disleksiyi doğrudan bir nedene bağlamak mümkün olmasa da bu rahatsızlığı yaşayanlar üzerinde yapılan incelemelere göre bazı durumların riski artırdığı ifade edilebilir. Disleksi nedenleri olarak şu durumlardan bahsetmek mümkündür:

  • Genetik faktörler, disleksiye yol açabilir. Ailede disleksisi olan bir birey varsa diğer bireylerde de bu rahatsızlığın var olma ihtimali artar.
  • Erken doğum ve doğum sırasında bebeğin ağırlığının düşük olması, riski artıran faktörler arasındadır.
  • Gebelik esnasında annenin sigara, alkol kullanımı ve bebeğin beyin gelişimini etkileyecek olumsuz durumlar neticesinde disleksi riskinde artış meydana gelir.
  • Yapılan araştırmalar, disleksili bireylerin beyin yapısında bazı farklılıklar olduğunu göstermiştir. 
  • Disleksi doğuştan itibaren yaşanan bir rahatsızlıktır. Ancak sonradan beynin hasar alması ya da felç gibi rahatsızlıklar neticesinde bireylerde disleksi ortaya çıkabilir. 

Disleksi Tanı ve Testleri

Disleksi tanısı için birtakım testler, psikiyatrik değerlendirmeler yapılır. Disleksi testi, uygulanan yöntemlerden biridir. Bu test ile çocuğun okuma, yazma becerileri değerlendirilir. Ayrıca matematik yeteneklerini, zaman kavramlarını algılama becerilerini değerlendirmek için de testte çeşitli sorular yer alır. 

Çocuklara vakit kaybetmeden disleksi tanısı konulması için ebeveynlerin ve öğretmenlerin tutumu çok önemlidir. Sınıf öğretmenleri çocukları takip ederek gerekli durumlarda rehberlik öğretmeninden de destek alabilir. Ebeveynler de okul öncesi belirtilere karşı dikkatli olmalıdır. Disleksi şüphesi varsa çocuk psikiyatri servislerine başvurulmalıdır. Yetişkinler de  psikiyatristlere başvurarak disleksi olup olmadıklarını öğrenebilir. 

Disleksi Tedavi ve Destek Yöntemleri

Disleksi bir öğrenme güçlüğü olduğu için psikiyaristler tedavi seçeneklerinden çok bireylere doğru bir şekilde destek verilmesini hedefler. Tedavi seçenekleri, disleksili bireyin yaşadığı sorunlara göre değişiklik gösterir. Eğer eşlik eden farklı rahatsızlıklar varsa disleksi tedavisi için ilaç kullanımı gibi seçenekler de söz konusu olabilir. Örneğin disleksili bir çocuk aynı zamanda DEHB’li ise ilaç tedavisi uygulanır.

Çocuklarda Disleksi Tedavisi

Disleksi tanısı alan çocuğun durumu hakkında öğretmen de bilgilendirilmelidir. Disleksili çocuklar, alanında uzman kişilerden okuma ve yazma eğitimi almalıdır. Bu noktada ailenin desteği de önemlidir. Ebeveynler bir araya gelip birlikte okuma yapabilir. Çocuğa düzenli kitap okutarak disleksiye bağlı ortaya çıkan zorlukları yenmesini sağlayabilirsiniz. 

Disleksi eğitimi kapsamında sunulan yazma desteği, okuma eğitiminden ayrı olarak verilmelidir. Çocuğun yaşadığı problemler belirlendikten sonra düzenli olarak yazma çalışmaları yapılmalıdır. Disleksili bireye destek olan öğretmenler ve ebeveynler sabırlı olmalı ve çocuğa karşı anlayışlı davranmalıdır. 

Yetişkinlerde Disleksi Tedavisi

Yetişkinlerde, eşlik eden farklı bir hastalık yoksa, eğitim desteği ile disleksinin olumsuz etkilerinden kurtulmak mümkün olur. Yetişkin bireyin yaşadığı okuma, yazma ve anlama sorunlarına göre düzenli bir eğitim planı oluşturulur. Ayrıca kişinin çevresi de bu konuda destek olmalıdır. 

Bazı ülkelerdeki iş yasaları kapsamında disleksili bireylerin ayrımcılığa uğramasını engelleyen düzenlemeler vardır. İşverenler ve çalışanlar, iş yerlerindeki disleksili bireyleri kendi inisiyatiflerini kullanarak destekleyebilir. Böylece disleksili bir birey için çalışma hayatını sürdürmek daha kolay olur. Yetişkin disleksili bireylere destek olmak için şunları yapabilirsiniz:

  • Dikte yazılımları, okunan metni yazıya çeviren uygulamalar kullanabilirsiniz.
  • Yazılı iletişim kurmak yerine sözlü iletişim daha fazla tercih edilebilir.
  • Okuma gerektiren görevlerde disleksili birey yerine başka kişiler yetkilendirilebilir.
  • Yazışmalar sırasında, Open Dyslexic olarak adlandırılan ve disleksili bireylere özel olarak tasarlanan yazı tipi kullanılabilir. Bu yazı tipi, disleksili bireylerin daha kolay okumasını sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.  

Disleksi Türleri

Disleksi belirtilerinin her birey için farklılaşması neticesinde bilim insanları, söz konusu rahatsızlığı farklı kategorilere ayırmıştır. Disleksi çeşitleri ilk olarak yaşanan sorunlara göre kategorilere ayrılır:

  • Fonolojik Disleksi: En yaygın disleksi türüdür. Heceleme, sesleri birbirinden ayırt etme noktasında zorluk çekilir. Kelimeler olduğundan farklı bir biçimde yazılır. Yavaş okuma, yazma güçlüğü de belirtiler arasındadır.
  • Hızlı Adlandırma Disleksisi: Bu tür dislekside birey, kelimelerin adını söylemekte güçlük çeker. Bir kelimenin gerçek adını söylemek yerine uydurma sözcükler kullanabilirler. Kelimeleri jestlerle ifade etmeyi de tercih edebilirler.
  • Çift Açık Disleksi: Çift açık disleksi, en zorlu tür olarak ifade edilebilir. Kelimeleri adlandırmada, okumada aynı anda güçlük yaşanır. 
  • Yüzeysel Disleksi: Yüzeysel disleksisi olan kişilerde yavaş okuma, yazma zorluğu; yazılışıyla okunuşu aynı olmayan kelimeleri okuma sorunu yaşanabilir. 
  • Görsel Disleksi: Görsel dislekside metni bulanık görme, satırları takip edememe, metni çift görme gibi sorunlar yaşanır. Ayrıca baş ağrısı ve göz ağrısı gibi sorunlar da okuma sırasında ortaya çıkabilir. 

Disleksi nedenlerine göre de bir sınıflandırma yapılabilir. Bilim insanları farklı nedenlere göre disleksi türlerini belli kategorilere ayırmıştır: 

  • Gelişimsel Disleksi: Doğuştan itibaren ortaya çıkan disleksi türüdür. Gelişimsel disleksi kapsamına, birincil ve ikincil kategorileri de girer. Gelişimsel disleksinin erkek çocuklarında görülme sıklığı fazladır.
  • Birincil Disleksi: Disleksi eğer genetik nedenlerden kaynaklanıyorsa birincil kategorisinde yer alır.
  • İkincil Disleksi: Hamilelik döneminde bebeğin beyin gelişimindeki sorunlara bağlı olarak ortaya çıkan disleksi türüdür. Travmatik durumlar, alkol ve sigara bağımlılığı gibi nedenler, bebeklerin beyin gelişimini olumsuz etkiler. Buna bağlı olarak disleksi gelişebilir.
  • Edinilmiş Disleksi: Doğuştan değil sonradan disleksi ortaya çıktıysa edinilmiş disleksi olarak adlandırılır. Beyin hasarları, çeşitli hastalıklar nedeniyle sonradan disleksi gelişmesi mümkündür. 

Kaynaklar

  • https://www.sedonasky.org/blog/dyslexia-statistics–facts-and-figures
  • https://www.dyslexia-reading-well.com/
  • https://dyslexiaida.org/dyslexia-basics/
  • https://neurohealthah.com/blog/types-of-dyslexia/
  • https://www.additudemag.com/dyslexia-in-adults-symptoms-learning-disability/

Güncel Psikoloji Yayınlarımız

Yardıma ihtiyacınız var mı? Size ulaşalım.