DEHB (Dikkat Eksikliği) Nedir?

DEHB; açılımı “dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu” olan, psikolojik ve nörolojik nedenleri bulunan bir rahatsızlıktır. Çocukluk çağında ortaya çıkan ve etkileri yetişkinlik döneminde de devam eden DEHB hem davranışlara hem de hareketlere yansır. 

DEHB rahatsızlığının varlığı, 1902 yılında İngiltere’de keşfedilmiştir. Çocuk doktoru George Frederic Still tarafından bazı çocuklarda benzer belirtilerin görülmesi sonrasında, bu belirtileri taşıyan çocuklarda anormal bir kontrol sorunu olduğu ifade edilmiştir. Çocukların davranışlarını kontrol etme noktasında sorun yaşadıkları ancak zekâ noktasında bir problemlerinin olmadığı belirlenmiştir. 

DEHB ilk olarak farklı adlarla anılmıştır. Yapılan araştırmalar, bulgular çeşitlendikçe hastalığın adı da zaman içinde değişmiştir. APA yani Amerikan Psikoloji Birliği tarafından kullanılan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu adlandırmaları şu şekildedir:

  • APA tarafından 1952 yılında yayımlanan ilk Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı kapsamında DEHB’den bahsedilmedi.
  • APA tarafından 1968 yılında yayımlanan ikinci Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı kapsamında, çocukluk dönemine ilişkin hiperkinetik tepkilerden bahsedildi. 
  • APA tarafından 1980 yılında yayımlanan üçüncü Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı kapsamında, hiperkinetik tepkiler ifadesinin yerini dikkat eksikliği bozukluğu aldı.
  • APA, 1987 yılına gelindiğinde kitabın üçüncü baskısına ilişkin bir düzenleme yaptı. Bu düzenleme ile kitapta ilk defa dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ifadesi kullanıldı. 
  • Kitabın dördüncü baskısında DEHB’in türleri belirlendi. Hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite bozukluğu olan bir türden bahsedildi. Diğer bir türde dikkat eksikliğinin daha ağırlıklı olduğu ifade edildi. Üçüncü tür içinse hiperaktif-dürtüsel tip ifadesi kullanıldı. 

DEHB’nin Belirtileri: Çocuklarda ve Yetişkinlerde Görülen Semptomlar

DEHB belirtileri, çocukluk ve yetişkinlik döneminde farklılaşabilir. Her çocukta farklı bir belirtinin ağırlıklı olarak görülmesi gibi bir durum da söz konusu olabilir. Çocukluk döneminde bu rahatsızlığa bağlı olarak uyku problemleri görülebilir. Ayrıca okul hayatına uyum sağlamakta zorlanan çocuklar hem arkadaşları hem de öğretmenleri ile problem yaşar. Çocuk, talimatlara ve kurallara uygun hareket etmekte güçlük çeker. Örneğin ders dinleme, sessiz durma gibi konularda beklenen davranışları sergileyemez. 

Çocuklarda DEHB Belirtileri

DEHB, çocuklarda genellikle okul döneminde belirgin hale gelir. Birçok ebeveyn, okula başlamadan önce yaramaz, hareketli gibi ifadelerle çocuklarını tanımlayarak uzman desteğini öteler ya da gereksiz görür. Ancak okul hayatında karşılaşılan zorluklar sonrasında uzman desteği alma fikrine yatkın hale gelen ebeveynlerin sayısı bir hayli fazladır. 

DEHB tanısı alan bazı hastalarda dikkat eksikliği, odaklanma güçlüğü gibi sorunlar varken hiperaktivite bozukluğu görülmez. Bazı hastalarda ise hiperaktivite bozukluğu baskın olabilir. Çocuklarda dikkat eksikliğine bağlı olarak şu belirtiler ortaya çıkar:

  • Odaklanmakta zorluk çeken çocuğun dikkati, çok kolay bir şekilde dağılır.
  • Ödevlerde ve öğretmen tarafından verilen en basit görevlerde hata yapılır.
  • Unutkanlık ve eşyaları kaybetme gibi durumlar sıkça yaşanır.
  • Uzun süreli görevleri yapmak istemezler.

Hiperaktivite bozukluğuna bağlı olarak aşırı hareketlilik, sürekli konuşma, tehlikeye duyarsız olma gibi belirtiler ortaya çıkar. Bazı DEHB’li çocuklarda ve gençlerde farklı rahatsızlıklar görülebilir. Anksiyete, depresyon, otizm, epilepsi, tourette sendromu ve disleksi gibi rahatsızlıklar söz konusu olabilir. Tüm DEHB’li çocuklarda farklı bir hastalık görülmez. Ancak bazılarında farklı hastalıklara da rastlanır. 

Yetişkinlerde DEHB Belirtileri

Genel kanı, yetişkinlik döneminde DEHB’in gelişemeyeceği; çocukluk, gençlik döneminde başlayan belirtilerin yetişkinlikte devam edeceği yönündedir. Ancak yetişkinlikte belirtiler farklılaşabilir. Hiperaktivite bozukluğundan kaynaklı belirtiler yetişkinlikte daha az görülür. Dikkatsizlik kaynaklı belirtiler ise daha yaygın biçimde yaşanır:

  • Ayrıntılı işleri yerine getirmekte zorluk çekerler.
  • Bir işi tamamlamadan yeni bir işe başlarlar. Tüm işleri yarım bırakırlar.
  • Organizasyon becerileri son derece zayıftır.
  • Eşyalarını kaybederler. Eşyaları doğru yere koymakta zorluk çekerler.
  • Unutkanlık sorunu yaşarlar.
  • Sürekli huzursuz ve sinirli olabilirler.
  • Vakitsiz konuştukları ve başkalarının konuşmasını böldükleri için sosyal ortamlarda sorun yaşarlar.
  • Birçok konuda sabırsızlık gösterirler.
  • Stresle mücadele noktasında zayıftırlar.
  • DEHB yetişkinlerde tehlike algısını zayıflatır. Kendilerini ve başkalarını tehlikeye atacak davranışlarda bulunurlar.

Bazı yetişkinlerde DEHB belirtilerine farklı rahatsızlıklara ilişkin bulgular eşlik edebilir. Bipolar bozukluk, obsesif kompulsif kişilik bozukluğu gibi psikolojik rahatsızlıklar, bazı yetişkin DEHB’lilerde görülebilir. 

DEHB’nin Nedenleri: Genetik ve Çevresel Faktörler

DEHB’in kesin olarak bir nedene bağlanması mümkün olmasa da söz konusu rahatsızlıkla ilişkili birtakım faktörlerden bahsetmek mümkündür. Genetik faktörlerin, hastalığın ortaya çıkmasında etkili olduğu tahmin edilir. Eğer ebeveynlerde ya da kardeşlerde DEHB varsa çocuğun da bu rahatsızlığı yaşama ihtimali artar. 

Yapılan araştırmalar neticesinde DEHB’lilerin beyin yapısında farklılıklar tespit edilmiştir. Ancak bu farklılıkların hastalığın ortaya çıkışını ne denli etkilediğine dair yeterince araştırma yoktur. Beynin belli bölgelerinin diğer bireylere göre daha küçük olması, nörotransmiterlerin doğru çalışmaması gibi durumlar söz konusu olabilir.

Bazı durumlar ise DEHB riskini artırır. Bu durumları şöyle sıralayabiliriz:

  • Çocuğun prematüre doğması ya da doğum sırasında kilosunun düşük olması riski artırır.
  • Epilepsi hastası çocuklarda risk fazladır.
  • Eğer doğum öncesi ve sonrasında bir beyin hasarı söz konusu olduysa DEHB riski yükselir. 

DEHB Tanısı Nasıl Konur?

DEHB tanısı bir psikiyatrist tarafından konulmalıdır. Ancak ilk olarak ebeveynlerin, belirtileri doğru değerlendirmeleri; öğretmen, bakıcı gibi çocuğun gözetimiyle ilgilenen kişilerle iş birliği içinde hareket etmeleri gerekir. 

Psikiyatrist tarafından hem aile hem de çocuk ile görüşme yapılır. Belirtiler konusunda aileden bilgi alınır. Ailede DEHB tanısı olan başka birinin varlığı da sorgulanır. Hekim tarafından yaklaşık on haftalık bir gözlem süresi önerilebilir. Bu sayede belirtilerde bir değişim olup olmadığı anlaşılır. 

Ebeveynlerin bu süreçteki desteği son derece önemlidir. Bu nedenle ebeveynler hekimin tavsiyelerine göre hareket etmelidir. Hekim tarafından DEHB testi de yapılabilir. Test ve sorulan soruların yanıtlarına göre 6 ya da daha fazla belirti olmalıdır. 

Belirtiler hem dikkat eksikliğine hem hiperaktivite bozukluğuna ilişkin olabilir. Belirtilerin bunlardan sadece birine ilişkin olması da mümkündür. Yetişkinlerde en az beş belirti ile DEHB tanısı konulabilir.

Kesin tanı konulabilmesi için şu detaylara da dikkat edilir:

  • Belirtilerin en az altı aydır yaşanması gerekir.
  • Belirtilerin 12 yaşından önce başlayıp başlamadığına dikkat edilir.
  • DEHB belirtileri kapsamındaki davranışlar, en az iki farklı ortamda sergilenmelidir. Aksi takdirde belli bir kişiye ya da ortama tepki olarak sergilenen bir tutumdan bahsedilebilir.
  • Belirtiler; iş, okul hayatında ve sosyal hayatta güçlüklere yol açmalıdır.
  • Yetişkinlere tanı konulması için belirtilerin çocukluk döneminde de var olması gerekir. 

DEHB Tedavi Yöntemleri

DEHB tedavisi sayesinde günlük yaşam daha kolay hale gelir ve belirtiler daha az görülmeye başlar. Hekim ilaç tedavisine ya da terapiye karar verebilir. İki tedavinin bir arada uygulanması da söz konusu olabilir. Tedavi için kullanılan ilaçlar, konsantrasyonun artmasını sağlar. Dürtülerin azalması, sakinleşme, becerilerin artması gibi olumlu etkileri de vardır. 

Sürekli kullanılan ilaçlar olduğu gibi sadece eğitim dönemi süresince alınanlar da vardır. Hekim tarafından belli bir dönem ilaca ara verilmesine ve belirtilerin ne durumda olduğunun değerlendirilmesine de karar verilebilir. İlaç dozu ilk başta düşük tutulduktan sonra artırılabilir. İlaçların birtakım yan etkileri olabilir. Yan etkiler konusunda hekiminizi mutlaka bilgilendirmelisiniz. 

DEHB ile Yaşamak: Günlük Hayatta Karşılaşılan Zorluklar ve Çözümler

DEHB ile yaşamak her ne kadar zor olsa da belli detaylara dikkat ederek yaşamınızı daha kolay hale getirebilirsiniz. DEHB’li çocukların yaşama daha kolay adapte olması için ebeveynlerin belli konularda dikkatli olması gerekir.

Planlı Hareket Edilmelidir

DEHB’li bir çocuk nasıl hareket edeceğini belirleme noktasında zorluk çeker. Bu nedenle günü, onun için planlamak gerekir. Örneğin okula hazırlık süreci belli bir sıralama dâhilinde yapılmalı ve her gün bu rutine uyulmalıdır. Kahvaltı, el yıkama, kıyafet giyme gibi aşamalar her gün aynı saatte ve aynı rutinde yapılabilir. 

Sınır Koyun

DEHB’li bir çocuğa sınır koymanız son derece önemlidir. Olumlu davranışları ödüllendirebilir ve böylece daha fazla teşvik edersiniz. Olumsuz davranışları ise çok sert olmayacak şekilde cezalandırmalısınız. TV izletmeme, sevdiği oyuncağı bir süre vermeme gibi hafif cezalar uygulayabilirsiniz.

Olumlu Sözler Kullanın

DEHB’li çocukları olumlu sözlerle destekleyebilirsiniz. Örneğin ödevini yaptığında, ödevini ne kadar güzel yaptığını söyleyebilirsiniz. Tabii ki teşekkür etmeniz ve farklı konularda memnuniyetinizi ifade etmeniz de önemlidir. 

Verdiğiniz Görevleri Kısa ve Anlaşılır Bir Şekilde Söyleyin

Talimatların çocuk tarafından yerine getirilmesi için net olması önemlidir. Örneğin “Odanı topla” demek yerine; “Oyuncakları dolaba koy.”, “Yatak örtüsünü düzelt.”, “Kitaplarını rafa diz.” gibi talimatlar daha anlaşılır olur. 

Bir Çizelge Oluşturun

Evinizde görünür bir yere çizelge asarak olumlu davranışları takip edebilir ve kolayca ödüllendirebilirsiniz. Çocuğunuza, olumlu davranışlar söz konusu olduğunda neler kazanacağını söylemelisiniz. Bu sayede onu olumlu davranmaya teşvik edersiniz. Çizelgeleri, renkli stickerlarla ve çıkartmalarla süsleyerek daha ilgi çekici hale getirebilirsiniz. 

Olumsuz Davranışları Tetikleyecek Durumlardan Kaçının

Çocuğunuzun zamanla neye nasıl tepki vereceğini öğrenirsiniz. Olumsuz tepkilere yol açan durumların tekrarlanmaması için temkinli olmanızda fayda vardır. Olaylara erken müdahale etmek; olumsuz bir durum çığırından çıkacak hale gelmeden önlemek de son derece önemlidir. 

Sosyal Ortamlarda Geçirdiği Vakti Doğru Planlayın

Çocuğunuz sosyal ortamlarda sorun yaşıyorsa, sosyalleşme süresini kısa tutmakta fayda vardır. Ayrıca çocuğunuzun sosyalleşeceği zamanı da doğru belirlemelisiniz. Aç, uykusuz bir halde sosyal ortamlarda yer almak, çocuğunuzun olumsuz davranışlar sergilemesine yol açar. Bu nedenle kendisini iyi hissettiği zamanlarda sosyalleşmesini sağlayabilirsiniz. 

Spora Yönlendirin

DEHB belirtilerinin ortadan kalkması için çocuğunuzu spora yönlendirebilirsiniz. Bu sayede enerjisini doğru şekilde atan çocuk, hayatının geri kalanını daha verimli şekilde geçirir. 

Sağlıklı Beslendiğinden Emin Olun

Yiyecekler, DEHB belirtilerini tetikleyici etki yapabilir. Aşırı kafein tüketimi, uykusuzluk problemini daha belirgin hale getirir. Aşırı şeker tüketimi ise çocuğun fazla enerjik olmasına yol açar. Bu nedenle çocuğun yedikleri takip edilmeli ve olumsuz bir etki ortaya çıkması durumunda, beslenme düzenindeki yiyecek ve içecekler değiştirilmelidir. Çocuğun her zaman sağlıklı kalması ve kilosunun dengeli olması için sağlıklı besinler tüketmesine özen göstermelisiniz. 

Uyku Düzenine Dikkat Edilmelidir

Her gün aynı saatte çocuğun yatması, belli bir rutine uyulması açısından önemlidir. Kolay uykuya dalabilmesi için çocuğun, yatmadan evvel TV, bilgisayar ve tablet gibi cihazlarla vakit geçirmesi engellenmelidir. Bu sayede ciddi uyaranlara maruz kalmayan çocuk, daha kolay bir şekilde uyuyabilir. 

Yetişkinlerde DEHB İle Yaşam

DEHB’li yetişkinler şu detaylara dikkat ederek yaşamını daha konforlu bir hale getirebilir:

  • Düzenli bir yaşam sürmek için günlük, haftalık planlar yapabilir.
  • Unutkanlığın önüne geçmek içinse hatırlatıcı notlar ve uygulamalar kullanılmasında fayda vardır.
  • Stres söz konusu ise bununla baş etmenin en iyi yollarından biri spor yapmaktır. Ayrıca sevdiğiniz şarkıları dinlemek, nefes egzersizleri yapmak da fayda sağlar.
  • Çalışanlar durumlarını işverenlerine, öğrenciler ise öğretmenlerine bildirerek destek isteyebilir.
  • Terapileri ve ilaç kullanımını aksatmamak da bu süreçte önemli detaylardandır. Terapi ve ilaç tedavisi, günlük yaşantınızı daha rahat sürdürmenizi sağlar. 

Kaynaklar

1-Medically reviewed by Marney A. White, PhD, MS, Psychology — Written by Kimberly Holland — Updated on October 28, 2021, The History of ADHD: A Timeline, https://www.healthline.com/health/adhd/history

2-Overview Attention Deficit Hyperactivity Disorder, https://www.nhs.uk/conditions/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/

Güncel Psikoloji Yayınlarımız

Yardıma ihtiyacınız var mı? Size ulaşalım.